Author: Yonas Habesha

አቶ መላኩ ፡ የማንዋሉ ዋና ዓላማ በፌደራል መንግሥት ተቋማት ውስጥ የሚፈጠሩ ወይም የሚገኙ ጊዜያቸው ያለፈባቸው አደገኛ ኬሚካሎችና የኬሚካል ውጤቶች፤ ከአገልግሎት ውጭ የሆኑ የኤሌክትሮኒክ ዕቃዎች፤ መድኃኒቶች፤ ጨረራ አመንጭ ቁሳቁሶች፤ የኢንዱስትሪ ዝቃጮች፤ የግብርና ኬሚካሎች እና ሌሎች አደገኛ ተረፈ ምርቶች ከወጡበት እስከ መጨረሻ አወጋገዳቸው ድረስ (Cradle-to-Grave) ያለውን አጠቃላይ የሕይወት ዑደት የሰውን ጤና፣ የአካባቢ ደህንነትንና ሕጋዊ መስፈርቶችን ባከበረ መልኩ እንዲተዳደሩ የሚያስችል ወጥና የሕግ ማዕቀፎችን የተከተለ የአሠራር ሥርዓት መዘርጋት ነው።

ይህ እንደተጠበቀ ሆኖ ማኑዋሉ ዘርፈ ብዙ ዝርዝር ዓላማዎችንም ያካተተ ነው። ከእነዚህ ውስጥ የሚጠቀሱት የሚከተሉትን ይመስላሉ፡፡ በጤናና በአካባቢ ጉዳት ሊያስከትሉ የሚችሉ ከአገልግሎት ውጭ የሆኑ ንብረቶች ከመነሻ መለየት፣ መመደብ፤ በየደረጃው መመዝገብ፣ ማከማቸት፣ እና ማጓጓዝ ጨምሮ እስከ መጨረሻ አወጋገዳቸው ድረስ ያለውን ሰንሰለት የተቀናጀ፣ ግልጽ እና ተጠያቂነት የተረጋገጠበት ሥርዓት ውስጥ እንዲያልፉ ማድረግ፤ የመንግሥት ንብረት አወጋገድ ሥርዓት ከአካባቢ ጥበቃ መርሆዎች ጋር ማጣጣም፤ በጤናና በአካባቢ ጉዳት ሊያስከትሉ የሚችሉ ከአገልግሎት ውጭ የሆኑ ንብረቶች በጥብቅ ቁጥጥርና በልዩ የአወጋገድ ሥርዓት እንዲመሩ ማድረግ፤ ከግዢ ዕቅድ ዝግጅት ጀምሮ እስከ መጨረሻ አወጋገድ ድረስ ባለው ዑደት ውስጥ የአካባቢ ተፅዕኖን መቀነስ፣ የቆሻሻ መጠንን መገደብ (Reduce)፤ መልሶ መጠቀምን (Reuse)፤ ሪሳይክል (Recycle) ማድረግን እና ዘላቂ የንብረት አጠቃቀም ባህልን በፌዴራል ተቋማት ውስጥ ማስረፅ፤ በሁሉም የፌዴራል ተቋማት ውስጥ የሚፈጠሩ፣ የሚከማቹ፣ የሚጓጓዙ እና የሚወገዱ በጤናና በአካባቢ ጉዳት ሊስከትሉ የሚችሉ ከአገልግሎት ውጭ የሆኑ ንብረቶች በተመለከተ ዲጂታላይዝ የሆነ የተሟላ መረጃ፣ የሪፖርት አቀራረብ እና የሕግ ተገዢነት ክትትል ሥርዓት መፍጠር ነው፡፡

ከዚህ በተጨማሪ በጤናና በአካባቢ ጉዳት ሊያስከትሉ የሚችሉ ከአገልግሎት ውጭ የሆኑ ንብረቶች አያያዝ ጉድለት ምክንያት ሊከሰቱ የሚችሉትን የሥራ ቦታ አደጋዎች፣ የኬሚካል መፍሰስ እንዲሁም የአየር፣ የውሃ እና የአፈር ብክለትን መከላከል፤ እንዲሁም የተቋማትን ተጠያቂነት፣ ግልጽነት እና መልካም አስተዳደርን ለማጠናከር፤ በጤናና በአካባቢ ጉዳት ሊያስከትሉ የሚችሉ ከአገልግሎት ውጭ የሆኑ ንብረቶች አስተዳደር ዙሪያ ግልጽ የሆነ ተግባርና ኃላፊነት መስጠት፣ የቁጥጥር ስርአት እና የአፈጻጸም መለኪያዎች እንዲኖሩ ማድረግ ነው።

 በማኑዋሉ የተጠቀሱት መሠረታዊ መርሆዎች የትኞቹ ናቸው ?

አቶ መላኩ ፡ እነዚህ ንብረቶች በአንድ በኩል ሀብት በሌላ በኩል ደግሞ መራዥ ወይም ገዳይ ናቸው። ስለሆነም ንብረቶች ጉዳት እንዳያስከትሉ ለማድረግ የሚከተሉትን ስድስት ዓለም አቀፍና አገራዊ መርሆዎች በዋና መመዘኛነት አስቀምጧል። አንደኛው የአካባቢ ብክለት አድራሽ የካሳ/የወጪ ኃላፊነት መርህ (Polluter Pays Principle)፣ ሁለተኛው ንብረቶች አያያዝ የቅድሚያ ደረጃ መርህ (Waste Hierarchy)፣ ሶስተኛው ደግሞ የቅድመ-ጥንቃቄ መርህ (Precautionary Principle)፣ አራተኛው የዙር ኢኮኖሚ ሥርዓት (Circular Economy)፣ አምስተኛው የአምራች የተራዘመ ኃላፊነት (Extended Producer Responsibility)፣ ስድስተኛውና የመጨረሻው ከመነሻ እስከ መድረሻ አስተዳደር (Cradle to Grave Management) የሚባሉ መርሆዎችን ይከተላል፡፡

 በጤናና በአካባቢ ጉዳት ሊያስከትሉ የሚችሉ ከአገልግሎት ውጭ የሆኑ ንብረቶች አያያዝ፣ አጓጓዝ፣ አጠቃቀም እና አወጋገድን በሚመለከት ሀገራዊ /ብሔራዊ ሕጎች እና ዓለም አቀፋዊ ማዕቀፎች ምን ያህል ተካተዋል ?

አቶ መላኩ ፡ የተዘጋጀው ማንዋል በከፍተኛ ደረጃ ሀገራዊ /ብሔራዊ ሕጎች እና ዓለም አቀፍ ስምምነቶች ላይ መሠረት ያደረገ እንዲሁም ያካተተ ነው፡፡ ከሀገራዊ /ብሔራዊ ሕጎች የኢ.ፌ.ዲ.ሪ ሕገ-መንግሥት አንቀጽ 44 ንዑስ አንቀጽ 1 ሁሉም ሰዎች ንጹሕና ጤናማ በሆነ አካባቢ የመኖር መብት እና አንቀጽ 92 ከንዑስ አንቀጽ 1-4፣ የአካባቢ ብክለት ቁጥጥር አዋጅ ቁጥር 300/1995፤ የአካባቢ ተፅዕኖ ግምገማ አዋጅ ቁጥር 299/1994፤ የደረቅ ቆሻሻ አስተዳደር አዋጅ ቁጥር 513/1999፤ የመንግሥት ግዥና ንብረት አስተዳደር አዋጅ ቁጥር 1333/2016 እና መመሪያ ቁጥር 1095/2017 መነሻ ያደረገ ነው።

ከዓለም አቀፍ ስምምነቶች የአደገኛ ቆሻሻዎችን ድንበር ተሻጋሪ ዝውውር የሚቆጣጠረው የባዝል (Basel) ስምምነት፤ ዘላቂ ኦርጋኒክ በካዮችን የሚያግደው የስቶክሆልም (Stockholm) ስምምነት፤ የቅድመ-ግንዛቤ ፈቃድን የሚደነግገው የሮተርዳም (Rotterdam) ስምምነት፤ እና አፍሪካን ከአደገኛ ቆሻሻ መጣያነት የሚጠብቀው የባማኮ (Bamako) ስምምነት በዋናነት የሚጠቀሱ የህግ መነሻዎቻችን ናቸው።

     ማኑዋሉ በጤናና በአካባቢ ጉዳት ሊያስከትሉ የሚችሉ ከአገልግሎት ውጭ የሆኑ ንብረቶች በተመለከተ በምድብ  ከፍሏቸዋል። እነዚህ ምድቦች እና የደህንነት ስጋቶች የትኞቹ ናቸው?

አቶ መላኩ ፡ ማኑዋሉ በጤናና በአካባቢ ጉዳት ሊያስከትሉ የሚችሉ ከአገልግሎት ውጭ የሆኑ ንብረቶችን በተመለከተ በስምንት ምድብ ከፋፍሎ አስቀምጧል። ምድቦችን በሚከተለው መልኩ ማስቀመጥ ይቻላል። ምድብ ሀ ተብለው የተቀመጡት ጊዜያቸው ያለፈባቸው ኬሚካሎች ሲሆኑ በዋናነት ድንገተኛ ፍንዳታ፣ መርዛማ ጋዝ የመልቀቅ፣ የማከማቻ እቃዎችን የመብላት እና የማቃጠል አደጋ ሊያደርሱ የሚችሉ ናቸው። ምድብ ለ  ኤሌክትሮኒክ ቆሻሻ (E-Waste) ነው። ይህም ከባድ ብረቶች (ሊድ፣ ሜርኩሪ፣ ካድሚየም) ወደ አፈርና ከርሰ-ምድር ውሃ ሰርገው በመግባት አፈርን፣ ውሀንና ተፈጥሮን ይበክላሉ። ምድብ ሐ ያረጁ መድኃኒቶችን ያጠቃልላል። ይህም የመድኃኒት መላመድ (AMR) ስጋት፣ የውሃ አካላት ብክለትና በሰው ላይ ፈጣን መመረዝ ያስከትላል። ምድብ መ ራዲዮአክቲቭ ቁሳቁሶችን ይይዛል። እነዚህ አደገኛ ንብረቶች በአይን የማይታይ ገዳይ ጨረር፣ የሕዋስ ማውደም፣ የጄኔቲክ መዛባትና የካንሰር አደጋን የሚያስከትሉ ናቸው።

ምድብ ሠ ስር የተቀመጡት ደግሞ የኢንዱስትሪ ዝቃጮች (Sludge) ሲሆኑ የሚያስከትሉት አደጋም በብዛት የውሃ አካላትን ብክለትና የብዝሃ-ሕይወት ውድመትን ነው፡፡ ምድብ ረ የግብርና ኬሚካሎች (POPs) የሚያጠቃልል ነው። እነዚህ ኬሚካሎች ዘላቂነት ባለው የምግብ ዋስትና እና በንቦች ህልውና ላይ ከፍተኛ አደጋ ያስከትላል። ምድብ ሰ ውስጥ የተካተቱት ያገለገሉ ዘይቶችና ቅባቶች በሚል ነው። እነዚህ አደገኛ ንብረቶች የውሃ አካላትን በዘይት ሽፋን ማፈን፣ የኦክስጅን እጥረት፣ ለካንሰር አምጪ ጭስ ልቀት ምክንያት ናቸው። የመጨረሻው ምድብ ሸ ሲሆን በዚህ ስር የተመደቡት ሊድ-አሲድ ባትሪዎች ናቸው። እነዚህ ባትሪዎች ሰልፈሪክ አሲድ የሚለቁ በመሆናቸው በልጆች አእምሮና ነርቭ ላይ ከፍተኛ ጉዳት ያስከትላሉ።

 ይህን ማንዋል በማስፈጸም ሂደት የባለስልጣን መሥሪያ ቤቱ ሚና ምን እንደሆነ ቢገልጹልን ?

አቶ መላኩ ፡ የመንግስት ግዥና ንብረት ባለሥልጣን ማንዋሉን ያስፈጽማል፤ በበላይነት ይመራል፡፡ በመምራት ሂደት ውስጥ ደግሞ የህጎችን እና የማንዋሉን ተግባራዊ አፈጻጸም በየተቋማቱ በቅርብ የመከታተል፣ የመደገፍ፣ ኦዲት የማድረግ፣ የአቅም ግንባታ ስልጠናዎችን የመስጠትና ሙያዊ ድጋፍ የማድረግ እንዲሁም የማንዋሉን እና ተዛማጅ ህጎችን ተግባራዊ አፈጻጸም የመከታተል ሚና አለው፡፡

በመንግስት ግዥና ንብረት አስተዳደር አዋጅ ቁጥር 1333/2016 አንቀጽ 12  ንዑስ አንቀጽ 22 ላይ ለኢፌዴሪ የመንግስት ግዥና ንብረት ባለስልጣን ከተሰጡት ተግባርና ኃላፊነቶች መካከል  አንዱ ከሚመለከታቸው አካላት ጋር በመሆን በጤና ወይም በአካባቢ ላይ ጉዳት የሚያስከትሉ ጊዜያቸው ያለፈባቸው አደገኛ ኬሚካሎች ወይም የኬሚካል ውጤቶች፣ ከአገልግሎት ውጭ የሆኑ የኤሌክትሮኒክ ዕቃዎች፣ መድኃኒቶች፣ ጨረራ አመንጪ ዕቃዎች፣ የኢንዱስትሪ ዝቃጮችና የግብርና ተረፈ ምርቶች አያያዝና አጠባበቅ፣ እንዲሁም አወጋገድ ላይ ጥናት በማከናወን የአሠራር ሥርዓት እንዲዘረጋ ማድረግ መሆኑ ተደንግጓል።

ስለሆነም ይህን ተግባሩን እውን ለማድረግ ባለስልጣኑ የፌዴራል መንግስት ተቋማት በጤናና በአካባቢ ላይ ጉዳት ሊያስከትሉ የሚችሉ ከአገልግሎት ውጪ የሆኑ ንብረቶች አያያዝ፣ አጠባበቅ እና አወጋገድ ላይ ከአዲስ አበባ ሳይንስና ቴክኖሎጂ ዩኒቨርሲቲ ጋር በመተባበር ጥናት እንዲጠና አድርጓል፡፡ ጥናቱን እና የሌሎች ሀገራት ተሞክሮዎችን መሰረት በማድረግ የአፈጻጸም ማንዋል አዘጋጅቷል።

ባለሥልጣኑ ያዘጋጀው ማንዋል በጥልቀት ሲቃኝ ምን ይመስላል የሚለውን ሀሳብ መነሻ በማድረግ ከባለስልጣኑ የመንግስት ግዥና ንብረት ማሻሻያ እና አቅም ግንባታ መሪ ሥራ አስፈጻሚ አቶ መላኩ ተጓዴ ጋር ያደረግነውን ቆይታ እንደሚከተለው እናቀርባለን፡፡

 በጤናና በአካባቢ ላይ ጉዳት ሊያስከትሉ የሚችሉ ከአገልግሎት ውጪ የሆኑ ንብረቶች አያያዝ፣ አጠባበቅ እና አወጋገድ ችግር ምን ያህል አሳሳቢ ነው? የመፍትሔው አስፈላጊነትስ ምን ይመስላል ?

   አቶ መላኩ ፡ በመንግሥት አስተዳደር ሂደት ውስጥ የጤና፣ የምርምር፣ የትምህርት፣ የግብርና እና የቴክኖሎጂ ዘርፎች መስፋፋትን ተከተሎ በመንግሥት ተቋማት ውስጥ የሚፈጠሩና የሚከማቹ በጤናና በአካባቢ ላይ ጉዳት ሊያስከትሉ የሚችሉ ከአገልግሎት ውጪ የሆኑ ንብረቶች መጠንና ዓይነት ከጊዜ ወደ ጊዜ በከፍተኛ ሁኔታ እየጨመረ ይገኛል።

በየተቋማቱ በየዕለቱ በሚከናወኑ ሰፊ የአገልግሎትና የሥራ ሂደቶች ምክንያት ጊዜያቸው ያለፈባቸው አደገኛ ኬሚካሎች፣ ከአገልግሎት ውጭ የሆኑ የኤሌክትሮኒክስ ዕቃዎች (E-Waste)፣ የአገልግሎት ጊዜ ያለፈባቸው መድኃኒቶች፣ የጨረራ አመንጪ ቁሳቁሶች፣ የኢንዱስትሪ ዝቃጮች እና የግብርና ኬሚካሎች መፈጠራቸው የማይቀር ተቋማዊ እውነታ ሆኗል።

እነዚህ አደገኛ ተረፈ ምርቶች ከተፈጠሩበት ጊዜ ጀምሮ በጥንቃቄ ካልተያዙ፣ ደህንነቱ በተጠበቀ ስፍራ ካልተከማቹ፣ በጥንቃቄ ካልተጓጓዙ ወይም በሳይንሳዊ መንገድ ካልተወገዱ  በሰው ልጅ ጤና፣ በውሃ ሀብቶች፣ በአፈር፣ በአየር እና በብዝሃ-ሕይወት ላይ ከፍተኛ ችግር ያመጣሉ። በተጨማሪም ጥንቃቄ የጎደለው አያያዝ ተቋማቱን ለድንገተኛ የእሳት አደጋና ፍንዳታ፣ ለከፋ መመረዝ እና ለሥራ ቦታ የደህንነት ስጋቶች መዳረጋቸው አይቀርም።

ስለሆነም ይታይ የነበረውን ክፍተት ለመሙላት ባለሥልጣኑ ከገንዘብ ሚኒስቴር፤ ከአካባቢ ጥበቃ ባለሥልጣን እና ከሚመለከታቸው አካላት ጋር በመተባበር አዲሱን የፌዴራል መንግሥት ተቋማት በጤናና በአካባቢ ላይ ጉዳት ሊያስከትሉ የሚችሉ ከአገልግሎት ውጪ የሆኑ ንብረቶች አያያዝ፣ አጓጓዝ፣ አጠቃቀም እና አወጋገድ ማንዋል አዘጋጅቶ ወደ ሥራ እንዲገባ አድርጓል።

********* ይቀጥላል!

ውድ የኢትዮጵያ ሕዝብ፣ የተቋማችን ተገልጋዮች፣ ባለድርሻ አካላት፣ አቅራቢዎች፣ የልማት አጋሮችና የግዥ ማኅበረሰብ፣

እንኳን ለ2019 ዓ.ም. አዲስ ዓመት በሰላም፣ በጤና፣ በደስታና በተስፋ አደረሳችሁ!

አዲስ ዓመት ያለፈውን በመገምገም፣ ከተሞክሮአችን በመማርና ለተሻለ ነገ አዲስ ተስፋና ቁርጠኝነት የምንሰንቅበት ወቅት ነው። 2019 ዓ.ም. ለሀገራችን የሰላም፣ የአንድነት፣ የእድገትና የብልጽግና ዓመት እንዲሆን ከልብ እመኛለሁ።

የፌዴራል የመንግሥት ግዥና ንብረት ባለሥልጣን በአዲሱ ዓመትም የመንግሥት ግዥና  ንብረት አስተዳደር ሥርዓትን የበለጠ ግልጽ፣ ተጠያቂ፣ ቀልጣፋ፣ ፍትሐዊና ዘመናዊ ለማድረግ በቁርጠኝነት ይሰራል።

በተለይም የኢ-ግዥ ሥርዓታችንን በማጠናከር፣ የዲጂታል ለውጡን በማፋጠን፣ የተገልጋዮችን የአገልግሎት ልምድ በማሻሻል፣ የግዥ ሥርዓቱን በተገቢው መልኩ በማስተዳደርና የሕዝብ ሀብት በብቃትና በተጠያቂነት እንዲጠቀም በማድረግ የበለጠ ውጤት ለማምጣት ተዘጋጅተናል።

ይህንን የለውጥ ጉዞ ለማሳካት የመንግሥት ተቋማት፣ አቅራቢዎች፣ የልማት አጋሮች፣ ባለሙያዎች፣ ተገልጋዮችና መላው ሕዝብ የሚያደርጉት ትብብርና ተሳትፎ ወሳኝ ነው። ለምታደርጉት ትብብር፣ ድጋፍና ገንቢ ግብረመልስ ከልብ አመሰግናለሁ።

የህዝብ ሀብት የጋራ ሀብታችን ነው፤ የሕዝብ እምነትም የጋራ ኃላፊነታችን ነው። በታማኝነት፣ በሙያዊ ብቃት፣ በፈጠራና በትብብር የተሻለ የመንግሥት ግዥና ንብረት አስተዳደር ሥርዓት በጋራ እንገንባ።

በድጋሚ፣ ለመላው የኢትዮጵያ ሕዝብ፣ ለተገልጋዮቻችንና ለሁሉም ባለድርሻ አካላት የሰላም፣ የጤና፣ የፍቅር፣ የተስፋና የብልጽግና ዓመት እንዲሆን እመኛለሁ።

እንኳን ለ2019 ዓ.ም. አዲስ ዓመት አደረሳችሁ!

መልካም አዲስ ዓመት!

(ጳጉሜን 4/2018 ዓ.ም| አዲስ አበባ) – የፌደራል የመንግስት ግዥ እና ንብረት ባለስልጣን “የህብር ቀን”ን እና የ2019 አዲስ አመትን አስመልክቶ ከተቋሙ ዝቅተኛ ተከፋይ ሰራተኞች ጋር ያከበረ ሲሆን ለሰራተኞቹም ልዩ ልዩ ስጦታዎችን አበርክቷል።

ባለስልጣኑ በክረምቱ ወራት የተለያዩ ማህበራዊ ተግባራትን ሲያከናውን የቆየ መሆኑ የሚታወስ ሲሆን በተለይም በሜቄዶኒያ የአረጋውያንና የአእምሮ ህሙማን ማዕከል በመገኘት የምገባ መርሃ ግብር ማካሄዱ እንዲሁም በቤንሻንጉል ጉሙዝ ክልል ካማሺ ዞን የቅድመ-መደበኛ ትምህርት ቤት ግንባታ ማስጀመሩ ካከናወናቸው ማህበራዊ ሀላፊነቶች በጥቂቱ የሚጠቀሱ ናቸው።

በመድረኩ ላይ የተገኙት የባለስልጣኑ ዋና ዳይሬክተር ክብርት ወ/ሮ መሰረት መስቀሌ በንግግራቸው መተሳሰብ፣ መተጋገዝ እና መተባበር የቆየና የጠነከረ ኢትዮጵያዊ እሴት መሆኑን አውስተዋል። አክለውም ሰራተኞቹ የደመወዛቸው ዝቅተኛ መሆን ሳይገድባቸው ለተቋሙ ስኬት ላበረከቱት አስተዋጽዖ እና ላሳዩት የላቀ ትጋት የከበረ ምስጋና አቅርበዋል።

“እያንዳንዱ የተቋማችን ተግባር እርስ በእርስ የተሳሰረ በመሆኑ በቅንጅት ስንሰራ ውጤታማነታችን ይጎላል” ያሉት ዋና ዳይሬክተሯ ተቋሙ ሁልጊዜም ቢሆን ከሰራተኞቹ ጎን እንደሚቆም አረጋግጠዋል።

በመጨረሻም በመጪው 2019 አዲስ ዓመት ሰራተኞቹ የበለጠ በተነሳሽነት፣ በቅንነትና በታማኝነት አገልግሎት የሚሰጡበት የመተሳሰብና የስኬት ዘመን እንዲሆንላቸው የአዲስ ዓመት መልካም ምኞታቸውን አስተላልፈዋል።